Dịch cúm gia cầm giao mùa luôn là nỗi ám ảnh với người chăn nuôi, đặc biệt là virus cúm gia cầm động lực thấp. Thống kê cho thấy tỷ lệ vật nuôi tử vong có thể lên tới 55%. 

Sự biến đổi thời tiết khiến virus cúm tiến hóa và lây lan chóng mặt. Trong bài viết này, VINODA sẽ bóc tách cơ chế gây bệnh và hướng dẫn cách bảo vệ đàn vật nuôi an toàn nhất.

1. Tại sao virus cúm gia cầm động lực thấp lại bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa?

Giai đoạn chuyển mùa và mùa đông luôn được xem là "thời điểm vàng" thúc đẩy sự xuất hiện của các chủng virus cúm mới, đặc biệt là virus cúm gia cầm động lực thấp. Theo các nghiên cứu khoa học, mặc dù yếu tố thời tiết không trực tiếp tạo ra virus, nhưng chúng lại tạo ra một hệ sinh thái hoàn hảo để mầm bệnh sinh sôi. Có 3 nguyên nhân cốt lõi dẫn đến các đợt bùng dịch quy mô lớn:

1.1. Môi trường ẩm thời điểm giao mùa giúp virus cúm gia cầm động lực thấp "sống dai" hơn

Vào thời điểm giao mùa thu - đông hoặc đông - xuân, nhiệt độ môi trường giảm sâu kèm theo sự thay đổi về độ ẩm (mưa phùn, sương mù) giúp virus cúm gia cầm tồn tại lâu hơn rất nhiều ở môi trường ngoài. Chúng đặc biệt "thích" ẩn nấp trong vũng nước, chất độn chuồng và chất thải hữu cơ (phân gà).

Thêm vào đó, để giữ ấm cho đàn vật nuôi trong mùa lạnh, chủ trang trại thường có thói quen nuôi nhốt với mật độ cao và che chắn chuồng trại quá kín. Việc thông khí bị hạn chế khiến mầm bệnh quẩn quanh trong chuồng, làm gia tăng tốc độ lây truyền từ con bệnh sang con khỏe một cách chóng mặt.

1.2. Sự giao thoa mầm bệnh từ chim hoang dã di cư

Đây là một yếu tố cực kỳ nguy hiểm nhưng ít được người chăn nuôi để ý. Mùa thu - đông là thời điểm các đàn chim hoang dã (vốn là ổ chứa tự nhiên của nhiều chủng virus cúm độc lực thấp) bắt đầu di cư.

Khi các đàn chim từ nhiều vùng địa lý khác nhau tụ tập lại và tiếp xúc với đàn gia cầm nuôi thả, chúng mang theo các dòng virus có nền tảng di truyền đa dạng. Sự giao thoa này dẫn đến hiện tượng "đồng nhiễm" (một con gà nhiễm nhiều chủng cúm cùng lúc).

Lúc này, các đoạn gen (RNA) của virus cúm sẽ tự động tái tổ hợp (lai tạo) và sắp xếp lại. Kết quả là sinh ra một tổ hợp chủng virus hoàn toàn mới. Chủng mới này có khả năng nhân lên nhanh hơn, độc tính cao hơn và dễ dàng "qua mặt" hệ miễn dịch (kháng thể) sẵn có của đàn gà.

1.3. Vật nuôi bị stress và giảm sức đề kháng

Thời điểm giao mùa đặc trưng bởi sự chênh lệch nhiệt độ rất lớn giữa ngày và đêm. Thời tiết sáng nắng ấm, đêm rét buốt khiến vật nuôi rơi vào trạng thái "stress nhiệt" và rối loạn sinh lý.

Sức đề kháng suy giảm làm đàn gà thường xuyên mắc các bệnh lý nền về đường hô hấp (hen khẹc, viêm phế quản...). Lớp niêm mạc hô hấp bị tổn thương vô tình tạo ra "lỗ hổng" lý tưởng để virus cúm gia cầm dễ dàng xâm nhập, tấn công và lây lan thành dịch bệnh nghiêm trọng.

Nguyên nhân cúm gia cầm động lực thấp lại bùng phát mạnh vào thời điểm giao mùa?

2. Cơ chế virus xâm nhập mà người chăn nuôi cần biết

Để có biện pháp phòng ngừa triệt để, chủ nuôi cần hiểu rõ "cách thức hoạt động" của kẻ thù. Khác với nhiều loại bệnh thông thường, virus cúm (AIV) lây lan với tốc độ "chóng mặt". Chúng có thể lây truyền trực tiếp qua đường không khí (khi gà bệnh ho, hắt hơi, vẩy mỏ), hoặc lây gián tiếp qua phân, nước bọt và dịch tiết dính trên máng ăn, máng uống, chất độn chuồng.

Dưới góc độ khoa học, sự tàn phá của virus cúm đến từ 2 cơ chế đặc biệt sau:

2.1. Quá trình dùng "chìa khóa" mở cửa tế bào

Trên bề mặt bao bọc của virus cúm có chứa các gai protein (gọi là HA và NA) đóng vai trò như những "chiếc chìa khóa". Khi virus đi vào cơ thể vật nuôi, "chìa khóa" HA sẽ di chuyển và tìm đúng "ổ khóa" (các thụ thể tiếp nhận) nằm trên bề mặt tế bào niêm mạc đường hô hấp và ruột của con gà. Ngay khi ổ khóa được mở, virus lập tức chui tọt vào bên trong tế bào chủ và bắt đầu sao chép, nhân lên theo cấp số nhân.

Khi đã sinh sôi đủ số lượng, gai protein NA sẽ đóng vai trò như một "chiếc kéo" cắt đứt liên kết, giải phóng hàng triệu hạt virus con tràn ra ngoài để tiếp tục tấn công các tế bào khỏe mạnh khác. Chu trình này diễn ra liên tục khiến nội tạng vật nuôi bị phá hủy và suy sụp cực kỳ nhanh chóng.

2.2. Tuyệt chiêu "thay áo" để né tránh vaccine (Đột biến)

Rất nhiều thắc mắc được đặt ra: "Tại sao đàn gà đã tiêm vaccine cúm đầy đủ nhưng đến khi giao mùa vẫn nổ dịch?". Câu trả lời nằm ở tốc độ đột biến (thay đổi cấu trúc) cực cao của loại virus này.

Trong quá trình nhân lên, bộ máy sao chép của virus cúm thường xuyên bị lỗi. Việc tích tụ các lỗi này khiến những chiếc "chìa khóa" HA và NA trên vỏ của chúng bị biến đổi hình dạng liên tục. Hiện tượng này giống như việc mầm bệnh liên tục "thay áo mới" để ngụy trang.

Hệ quả là, hệ thống miễn dịch của đàn gà (dù đã từng mắc bệnh trước đó hoặc đã có kháng thể nhờ tiêm các loại vaccine cũ) sẽ không còn nhận diện được kẻ thù mới này. Lượng kháng thể sẵn có trở nên vô hiệu hoặc giảm tác dụng rõ rệt, virus dễ dàng "tàng hình" lọt qua hàng rào bảo vệ và lây lan bùng phát thành dịch. Đây là lý do vì sao bệnh cúm gia cầm hàng năm lại xuất hiện những biến chủng mới khó lường hơn.

Virus cúm gia cầm động lực thấp có khả năng né tránh vaccine

3. 5 Lưu ý sống còn vào dịp giao mùa, đặc biệt là dịp đông xuân