Trong những năm gần đây, virus cúm gia cầm H9N2 đang trở thành mối đe dọa ngày càng lớn khi liên tục đột biến, âm thầm mở rộng phạm vi lây nhiễm từ gia cầm sang các loài động vật có vú và cả con người.

Nhằm giúp các nhà khoa học, bác sĩ thú y và bà con chăn nuôi dễ dàng theo dõi biến động dịch tễ, VINODA mang đến bài viết tổng hợp chi tiết về "Hệ thống phân loại toàn cầu mới nhất năm 2024". Đây là bộ danh pháp chuẩn hóa đến từ Liên minh Y tế Quốc tế cùng mạng lưới chuyên gia WOAH/FAO, đóng vai trò "kim chỉ nam" trong việc giải mã và kiểm soát sự lây lan của biến chủng cúm này trong tương lai.

1. Tổng quan về Virus cúm gia cầm H9N2

Tổng quan về Virus cúm gia cầm H9N2

Về mặt sinh học, virus cúm gia cầm H9N2 là một loại virus RNA sợi đơn thuộc họ Orthomyxoviridae. Dựa trên mức độ gây bệnh ở gia cầm, H9N2 được xếp vào nhóm virus cúm gia cầm có độc lực thấp (LPAIV). Cấu trúc protein HA của chúng chỉ bị phân cắt bởi các enzyme ngoại bào, do đó không gây nhiễm trùng toàn thân ngay lập tức như các chủng độc lực cao (HPAIV).

Tuy nhiên, dưới góc độ dịch tễ học và chăn nuôi, H9N2 lại mang đến những rủi ro rất lớn với các đặc điểm sau:
- Lịch sử và lây lan: Phát hiện lần đầu năm 1966 ở gà tây tại Mỹ. Đến nay, chủng cúm này đã lan rộng ra toàn thế giới (Châu Á, Châu Âu, Châu Phi,...).
- Mở rộng vật chủ: Ban đầu, H9N2 chỉ lây ở gà tây và chim cút. Nhưng do bản chất dễ đột biến, phạm vi vật chủ hiện tại đã mở rộng sang gà nhà, chó, chồn sương, lợn và nguy hiểm nhất là đã lây nhiễm sang người.
- Thiệt hại kinh tế "kép": Khi nhiễm trùng đồng thời với các vi khuẩn, virus khác, chúng gây ra tỷ lệ tử vong cao, làm giảm sản lượng trứng nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến lợi nhuận của ngành công nghiệp gia cầm.

2. Nguyên nhân dẫn đến các đột biến cúm gia cầm H9N2 nguy hiểm

Giống như đặc tính chung của các loại virus cúm gia cầm (AIV), H9N2 cực kỳ dễ bị biến đổi di truyền. Những thay đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến độc lực, khả năng gây bệnh và đặc biệt là khả năng "nhảy" sang các vật chủ mới.

Theo các tài liệu khoa học, có 3 nguyên nhân chính thúc đẩy sự đột biến cúm H9N2:

2.1. Sự trôi dạt kháng nguyên (Antigenic Drift) từ virus cúm gia cầm H9N2

Cơ chế sao chép (RNA polymerase) của virus cúm A vốn dĩ không có chức năng "sửa lỗi". Điều này dẫn đến tỷ lệ đột biến điểm trong trình tự nucleotide rất cao. Những sai sót di truyền liên tục này làm thay đổi các axit amin, đặc biệt là trên bề mặt của protein HA (hemagglutinin) và NA (neuraminidase). Qua thời gian dài, sự tích tụ của các đột biến điểm này tạo ra sự khác biệt rõ rệt giữa các chủng virus, hiện tượng này được y học gọi là "sự trôi dạt kháng nguyên".

2.2. Sự tái tổ hợp gen (Genetic Reassortment) - Yếu tố tạo ra đại dịch

Đây là cơ chế đột biến đáng lo ngại nhất. Cúm là loại virus phân đoạn. Khi hai virus cúm khác nhau cùng lây nhiễm vào một tế bào vật chủ, chúng có thể trao đổi các đoạn gen cho nhau để tạo ra các "virus con lai" mang đặc tính di truyền của cả bố và mẹ.

2.3. Áp lực từ việc tiêm phòng Vaccine cúm gia cầm H9N2

Hiện nay, việc tiêm phòng vaccine cho gia cầm đang được áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia nơi virus H9N2 lưu hành. Tuy nhiên, dưới góc độ dịch tễ học, đây lại là một con dao hai lưỡi. Các kháng thể trung hòa sinh ra từ vaccine vô tình tạo ra một "áp lực chọn lọc" cực kỳ mạnh mẽ. Để sinh tồn, virus bắt buộc phải biến đổi kháng nguyên để "lẩn trốn" hệ miễn dịch, từ đó sản sinh ra các biến thể H9N2 mới kháng lại vaccine.

3. Đề xuất hệ thống phân loại virus cúm H9N2 toàn cầu (Cập nhật năm 2024)

Cho đến trước năm 2024, việc đặt tên và phân loại virus cúm H9N2 trên thế giới vô cùng phức tạp và thiếu đồng nhất. Cùng một nhóm virus nhưng lại có vô số tên gọi khác nhau (ví dụ: dòng BJ/94 còn bị gọi là Y280-like, G9-like, hay h9.4.2...). Sự bất đồng này tạo ra rào cản lớn, gây khó khăn cho việc đối chiếu các nghiên cứu và theo dõi hướng lây lan của dịch bệnh.

Để chấm dứt tình trạng này, một liên minh y tế quốc tế (gồm 22 phòng thí nghiệm từ Châu Âu, Châu Á, Châu Phi và Châu Mỹ) đã được mạng lưới chuyên gia của WOAH/FAO (Tổ chức Thú y Thế giới / Tổ chức Lương Nông Liên hợp quốc) chứng thực để xây dựng một hệ thống danh pháp hoàn toàn mới.

Thay vì sử dụng các tên gọi địa phương rườm rà, hệ thống 2024 đã quy chuẩn lại thành 3 dòng chính (Dòng Y, Dòng G, Dòng B). Để dễ dàng theo dõi nguồn gốc, các nhánh nhỏ sẽ được đánh số theo cấp bậc. Cụ thể 3 dòng này được quy đổi từ hệ thống cũ như sau:
- Dòng Y: Tương ứng với dòng Y439 (Hàn Quốc) và dòng American (Mỹ) trước đây.
- Dòng G: Tương ứng với dòng G1 (hay H9.4.1) trước đây.
- Dòng B: Tương ứng với dòng BJ/94 (hay Y280, G9) trước đây.

3 dòng virus cúm gia cầm H9N2 chính

4. Đặc điểm dịch tễ của 3 dòng virus cúm H9N2 chính

Dựa trên dữ liệu giải trình tự gen quy mô lớn, hệ thống phân loại 2024 đã phác họa rõ nét bức tranh dịch tễ của 3 dòng virus H9N2 toàn cầu như sau:

4.1. Dòng Y (Phổ biến và lâu đời nhất)

- Lịch sử & Phân bố: Được xác định lần đầu từ năm 1966, Dòng Y là biến chủng lâu đời nhất. Đến nay, nó đã lan rộng ra mọi lục địa trên thế giới. Tỷ lệ lây nhiễm được phân bố khá đồng đều giữa chim hoang dã và gia cầm nuôi.
- Đặc điểm đáng chú ý: Dòng Y đã ghi nhận 1 trường hợp lây nhiễm sang vật chủ có vú (lợn). Riêng tại khu vực Đông Nam Á, nhánh Y6 là nhánh đặc trưng đang lưu hành mạnh mẽ nhất (đặc biệt tại Việt Nam và Campuchia), với 83% số ca phát hiện là từ gia cầm.

4.2. Dòng G (Nguồn gốc chủ yếu từ gia cầm nuôi)

- Lịch sử & Phân bố: Bắt đầu lưu hành từ năm 1997, Dòng G được tìm thấy chủ yếu ở Châu Á (61%) và Châu Phi (38%). Khác với dòng Y, 85% trình tự gen của Dòng G có nguồn gốc trực tiếp từ các loài chim nhà/gia cầm nuôi.
- Mối đe dọa: Sự lây lan trong môi trường chăn nuôi khép kín đã tạo điều kiện cho virus biến thể. Bắt đầu từ năm 1999, giới khoa học đã phát hiện nhiều trường hợp lây nhiễm virus Dòng G sang người, tập trung chủ yếu ở các nhánh G4 và G5 (G5.3.2, G5.5, G5.7).

4.3. Dòng B (Mối đe dọa lớn nhất với con người hiện nay)

Đây là dòng cúm có số lượng mẫu thu thập lớn nhất (hơn 8.300 mẫu) và mang những đặc điểm dịch tễ đáng báo động nhất:

- Nguồn gốc: Lưu hành từ năm 1994, với hơn 93% mẫu giải trình tự có nguồn gốc từ Trung Quốc.
- Cảnh báo đỏ về lây nhiễm sang người: Theo dữ liệu trong 5 năm gần đây, gần như tất cả các nhánh phụ của Dòng B đều đã ghi nhận mẫu virus trên động vật có vú. Kinh khủng hơn, 82,9% (34/41) các ca nhiễm cúm H9N2 trên người được phân lập từ năm 2014 - 2021 đều thuộc về nhánh B4.7. Đây là lời cảnh báo đanh thép về nguy cơ bùng phát đại dịch từ nhánh virus này.

5. Tổng hợp một số loại vaccine phòng bệnh cúm gia cầm tại VINODA

- MEFLUVAC™ H5 Plus 8: Vaccine chủ động cho gia cầm thương phẩm chống lại phân nhóm cúm gia cầm độc lực cao (HPAI) do các chủng phụ H5N1 và H5N8 gây ra.
- MEFLUVAC™ H9-16: Tạo miễn dịch chủ động cho gia cầm phòng bệnh cúm gia cầm do subtype H9N2 gây ra
- MEFLUVAC™ H9ND-16: Tạo miễn dịch chủ động cho gia cầm chống lại các phân nhóm cúm gia cầm H9N2 và bệnh Newcastle
- MEFLUVAC™ H9+ND7 0.3: Vaccine vô hoạt nhũ dầu tạo miễn dịch chủ động cho gia cầm phòng ngừa bệnh Newcastle do chủng virus độc lực cao và bệnh cúm gia cầm do chủng virus độc lực thấp gây ra
- MEFLUVAC™ Multi IB+H9+ND: Giải pháp hoàn thiện để bảo vệ gia cầm chống lại các bệnh viêm phế quản truyền nhiễm (IBV) Cổ điển & Biến chủng, bệnh Cúm gia cầm (chủng độc lực thấp, suptype H9N2) và bệnh Newcastle (NDV).

Một số loại vaccine phòng bệnh cúm gia cầm tại VINODA

Sự biến đổi không ngừng của virus cúm H9N2 đang xóa nhòa dần ranh giới lây nhiễm giữa gia cầm, động vật có vú và con người. Việc áp dụng hệ thống phân loại danh pháp mới năm 2024 không chỉ giải quyết sự lộn xộn trong nghiên cứu y khoa, mà còn giúp các quốc gia khoanh vùng chính xác những "nhánh virus nguy hiểm" (như nhánh B4.7 của Dòng B) để đưa ra chiến lược kiểm soát dịch bệnh kịp thời. Để bảo vệ đàn vật nuôi và sức khỏe cộng đồng, các trang trại cần chủ động nâng cao các biện pháp an toàn sinh học, theo dõi sát sao dịch tễ và có chiến lược sử dụng vaccine phòng cúm gia cầm hợp lý.

Đọc thêm thông tin về Hệ thống phân loại Virus H9N2 tại: Proposal for a Global Classification and Nomenclature System for A/H9 Influenza Viruses (Alice Fusaro et al., 2024)